Het gevelmozaïek van het St. Willibrord Ziekenhuis in Tegelen is een uniek kunstwerk dat vele jaren de historie van de gemeente Tegelen en haar gevel sierde. Het is een cultuurhistorisch belangrijk object dat niet alleen het gevoel van herkenbaarheid in het centrum van Tegelen versterkte, maar ook een duidelijke boodschap over de functie van het ziekenhuis gaf. In dit artikel wordt de geschiedenis van dit mozaïek, van zijn oorsprong tot de huidige restauratie- en herplaatsingsplannen, nader besproken, gebaseerd op informatie uit betrouwbare bronnen.
Inleiding
Het gevelmozaïek van Daan Wildschut op het St. Willibrord Ziekenhuis in Tegelen is een van de grootste gevelmozaïeken in Nederland. Het werk, dat in 1963 werd geplaatst, maat 14 meter in lengte en 10 meter in hoogte en bevatte duizenden kleurrijke steentjes. Het mozaïek was niet alleen een visueel indrukwekkend kunstwerk, maar ook een symbolisch teken van de zorg die het ziekenhuis aan de bevolking van Tegelen en de omgeving bood. Tijdens de jaren dat het ziekenhuis actief was, was het mozaïek een herkenningspunt voor inwoners en bezoekers. Na de sloop van het gebouw in 2017 begon een proces van restauratie en herplaatsing van het kunstwerk, zodat het verder kan leven in Tegelen.
Oorsprong en constructie van het ziekenhuis en het mozaïek
Het St. Willibrord Ziekenhuis en zijn geschiedenis
Het St. Willibrord Ziekenhuis in Tegelen was oorspronkelijk in 1927 geopend als het R.K. Ziekenhuis De Goddelijke Voorzienigheid. Het was een project van de Zusters van de Goddelijke Voorzienigheid, een Duitse kloosterorde. In 1964 werd een nieuw ziekenhuis gebouwd aan de zuidkant van het oude ziekenhuis, met een gevelmozaïek dat het nieuwe ziekenhuis zou sieren. Dit ziekenhuis kreeg de naam St. Willibrord Ziekenhuis.
Boven de ingang werd het 140 m² grote mozaïek geplaatst, een kunstwerk van Daan Wildschut dat de heilige Willibrord voorstelde. Het oude ziekenhuisgebouw werd in 1967 omgetoverd tot een personeelsgebouw en kreeg de naam 't Peske. Het ziekenhuis speelde een belangrijke rol in de regio en was een geboorteplaats voor veel inwoners van Tegelen en de omgeving. In 1970 fuseerde het ziekenhuis met het St. Josephziekenhuis in Venlo, en in 1984 werd het St. Maartensgasthuis aan de Maas geopend.
Het oude ziekenhuisgebouw
Het oorspronkelijke ziekenhuisgebouw werd jarenlang gebruikt als verpleeghuis Martinushof. Tot in 2014 was het nog in gebruik, maar vanaf dat moment werd het leeg staan. In 2017 begon de sloop van het pand, waardoor het gebouw plaatsmaakte voor nieuwe supermarkten en een parkeerplaats. Het mozaïek, dat ooit de gevel van het ziekenhuis sierde, werd uit de gevel verwijderd en tijdelijk opgeslagen.
Het gevelmozaïek van Daan Wildschut
Kunstenaar en kunstwerk
Daan Wildschut (1913–1995) was een vooraanstaande Nederlandse kunstenaar, bekend om zijn glas-in-loodramen en mozaïeken. Het gevelmozaïek in Tegelen is een van zijn bekendste werken en was uniek in zowel formaat als thematiek. Het mozaïek bevat duizenden steentjes, die samen een rijke visuele verhalenwering creëren. Het werk was 14 meter lang en 10 meter hoog, en bestond uit 140 vierkante meter, wat het een van de grootste gevelmozaïeken in Nederland maakt.
Het mozaïek bevat symboliek die verwijst naar de functie van het ziekenhuis en de katholieke traditie. Het toont zieke personen die hopen op genezing, evenals beelden van het kindje Jezus, Maria en Christus aan het kruis. Ook is een zuster afgebeeld die een patiënt verzorgt, een duidelijke verwijzing naar de zusters van de Goddelijke Voorzienigheid. Het ontwerp was getekend door Wildschut zelf, en de uitvoering werd verzorgd door het Tegelse atelier Flos, een gerenommeerd atelier dat bekwaam was in het plaatsen van mozaïeken.
Cultuurhistorische waarde
In een cultuurhistorische ‘Waardestelling’ uit 2010, uitgevoerd door het Nijmeegse bureau Van Meijel adviseurs in cultuurhistorie, werd het gevelmozaïek bestempeld als “een zeer interessant en kundig uitgevoerd kunstwerk van formaat”. De waarde van het mozaïek werd onder meer omschreven als cultuurhistorische, kunsthistorische en situationele. Het werk is een unieke combinatie van artistiek vermogen, symboliek en technische uitvoering. Het is een getuigenis van de wederopbouwperiode in Nederland en toont de rol van de katholieke kerk in de zorgsector.
Verwarring en restauratie
Problemen met het mozaïek
Na jaren van blootstelling aan weersinvloeden begon het mozaïek te verslechteren. Het kunstwerk brokkelde langzaam af, wat leidde tot het besluit om het te restaureren. Een van de redenen voor de slechte staat van het mozaïek was constructiefouten in het oude ziekenhuisgebouw, die al na twintig jaar een slechte staat veroorzaakten.
De restauratie werd noodzakelijk omdat het mozaïek niet langer op zijn oorspronkelijke plek kon blijven. Aangezien de sloop van het gebouw in 2017 gepland was, was er haast nodig om het kunstwerk veilig te stellen. In 2017 begon het proces van verwijdering, opslag en restauratie van het mozaïek.
Stichting en draagvlak
Om de restauratie en herplaatsing van het mozaïek mogelijk te maken, werd de Stichting Gevelmozaïek Martinushof (STGMM) opgericht in 2011. De oprichters waren oud-burgemeester Piet Visschers en Tegelenaren Ben Aldewereld, Gerard Fokkens en Antoon Smeets. De stichting werd opgericht om het kunstwerk te behouden en te herplaatsen.
Het doel was om een nieuwe plek in Tegelen te vinden waar het mozaïek teruggebracht kon worden. De restauratie en herplaatsing vereisten echter aanzienlijke middelen, en het ophalen van draagvlak was een essentieel onderdeel van de inspanningen. De stichting werkte samen met lokale organisaties en inwoners om het belang van het mozaïek te benadrukken.
Het boek "Steentjes vertellen een verhaal"
Om de geschiedenis van het mozaïek en het ziekenhuis verder te belichten, werd het boek Steentjes vertellen een verhaal geschreven door historicus Ragdy van der Hoek. Het boek brengt de rijke geschiedenis van het gevelmozaïek Martinushof tot leven en is een waardevolle bron van lokale geschiedenis. Het beschrijft de rol van de zusters van de Goddelijke Voorzienigheid, de stedenbouwkundige veranderingen rond de Kerkstraat en Raadhuislaan, en de inspanningen om het mozaïek terug te brengen naar zijn oorspronkelijke plek.
Het boek is verkrijgbaar via e-mailbestelling en ondersteunt het project “Gevelmozaïek Martinushof – Geef Tegelen haar kroonjuweel terug”. Het is een bron die niet alleen het verleden van het ziekenhuis belicht, maar ook de toekomstplannen voor het mozaïek.
Herplaatsing en herbeleving van de geschiedenis
Fotopanelen en herinnering
De Heemkundige Kring Tegelen speelde een actieve rol in het behoud van de herinnering aan het ziekenhuis en het mozaïek. In 2019 werden zeven grote fotopanelen opgehangen bij supermarkt Jan Linders in Tegelen. Deze panelen geven een visuele en informatieve weergave van de historie van het ziekenhuis, inclusief de bouw, de restauratie van het mozaïek, en de sloop in 2017. De fotopanelen zijn te bewonderen tijdens de openingstijden van de supermarkt en zorgen ervoor dat de herinneringen aan het ziekenhuis en het verpleeghuis levend blijven.
Jos Wolbertus, voorzitter van de Heemkundige Kring Tegelen, benadrukte de emotionele betekenis van het ziekenhuis voor inwoners van Tegelen en de omgeving. Veel mensen hadden daar belangrijke gebeurtenissen meegemaakt, zoals geboortes of overlijdens. De fotopanelen zijn een manier om deze herinneringen te behouden en de kennis van Tegelen en Steyl te bevorderen.
Herplaatsing van het mozaïek
Inmiddels is er een plan gekomen om het mozaïek terug te brengen naar een nieuwe plek in Tegelen. Het kunstwerk zal op de gevel van de nieuwbouw van Jan Linders, aan de zijde van de Gasthuisstraat, terugkeren. De restauratie is voltooid, en de herplaatsing is in voorbereiding. Daarnaast is er ook aandacht voor het behoud van de eerste steen van het ziekenhuis, die tijdens de sloop is gered en in de toekomst in de omgeving zal worden teruggebracht.
De gemeente Venlo heeft medewerking verleend aan de bouwplannen van Jan Linders, wat leidt tot de realisatie van extra parkeerplaatsen en de nieuwbouw op de locatie van het voormalige ziekenhuis. De verwachting is dat de bouw in 2020 begint.
Conclusie
Het gevelmozaïek van het St. Willibrord Ziekenhuis in Tegelen is een uniek kunstwerk dat een belangrijke rol heeft gespeeld in de geschiedenis van de gemeente. Het mozaïek, ontworpen door Daan Wildschut en uitgevoerd door het Tegelse atelier Flos, was een symboliek en visueel indrukwekkend kunstwerk dat de functie van het ziekenhuis en de rol van de katholieke kerk benadrukte. Tijdens de jaren dat het ziekenhuis actief was, was het mozaïek een herkenningspunt voor inwoners en bezoekers.
Na de sloop van het ziekenhuisgebouw in 2017 begon het proces van restauratie en herplaatsing. Het mozaïek is nu gereed voor herplaatsing en zal terugkeren naar een nieuwe locatie in Tegelen. De inspanningen van de Stichting Gevelmozaïek Martinushof, de Heemkundige Kring Tegelen en lokale inwoners hebben ervoor gezorgd dat het kunstwerk behouden blijft en zijn verder leven kan voortzetten. Het boek Steentjes vertellen een verhaal en de fotopanelen bij supermarkt Jan Linders zijn een bewijs van de toewijding om de geschiedenis van het ziekenhuis en het mozaïek levend te houden.
Het gevelmozaïek is een getuigenis van de wederopbouwperiode in Nederland en toont de rol van kunst in de samenleving. Het is een uniek werk dat niet alleen de geschiedenis van Tegelen belicht, maar ook een visuele en emotionele waarde heeft voor de gemeenschap.