Inleiding
In Tegelen, een stad in de regio Midden-Limburg, staat een historisch en cultureel belangrijk kunstwerk dat inmiddels in restauratie is: het gevelmozaïek van Daan Wildschut. Dit werk, aangebracht in de jaren zestig van de vorige eeuw, is een van de grootste in Nederland en behoort tot de erfgoedwaarden van de stad. Het mozaïek versierde lange tijd de gevel van het voormalige St. Willibrord Ziekenhuis en later van het verzorgingshuis Martinushof. Door de jaren heen is het kunstwerk echter afgebrokkeld en verweerd, wat ertoe heeft geleid dat het in 2012 volledig van de gevel werd verwijderd.
Sindsdien is het mozaïek opgeslagen en wordt geplaatst in een restauratieproces dat uitmond in een terugplaatsing in Tegelen. Deze artikel geeft een gedetailleerde inzicht in het kunstwerk zelf, de geschiedenis van de restauratie, de betrokken partijen en de cultuurhistorische betekenis van het mozaïek.
Het Werk en Zijn Oorsprong
Het Ontwerp van Daan Wildschut
Het gevelmozaïek is ontworpen door de Limburgse kunstenaar Daan Wildschut (1913–1995), een bekende figuur in de Nederlandse kunstwereld, vooral binnen de glas-in-lood en mozaïekwereld. Wildschut was actief tijdens de wederopbouwperiode en ontwikkelde een stijl die zich wijdde aan religieuze, sociale en culturele thema’s.
In 1962 en 1963 ontwierp hij het mozaïek voor het toenmalige St. Willibrord Ziekenhuis in Tegelen. Het werk is 14 meter lang en 10 meter hoog, wat het maakt tot een van de grootste gevelmozaïeken in Nederland, met een oppervlakte van 140 vierkante meter. Het mozaïek werd uitgevoerd door Atelier Flos, een gerenommeerd atelier in Tegelen dat specialiseerde in het plaatsen van mozaïeken en glas-in-loodramen.
Themen en Symboliek
Het ontwerp van het mozaïek is duidelijk gericht op religieuze en sociale waarden. Het toont afbeeldingen van kindje Jezus, Maria, Christus aan het kruis, en een zuster die een patiënt verzorgt. Deze symboliek verwijst naar de geestelijke orde van de zusters van de Goddelijke Voorzienigheid, die het ziekenhuis oprichtten. Bovendien zijn er afbeeldingen van de heiligen Willibrord en Martinus, respectievelijk de naamgever van het ziekenhuis en de patroonheilige van Tegelen.
Het kunstwerk was dus niet alleen een visueel indrukwekkend geveldecoratie, maar ook een verhalend kunstwerk dat de functie en de spirit van het ziekenhuis benadrukte. Het symboliseerde hoop, zorg en religieus geloof.
Aanleg en Vervanging
Van Ziekenhuis naar Verzorgingshuis
In de loop der jaren veranderde de functie van het St. Willibrord Ziekenhuis. Het werd een verzorgingstehuis, Martinushof genaamd. Toen het oorspronkelijke kunstwerk begon te verweeren, werd besloten om het in 1991 te vervangen. Dit nieuwe mozaïek, opnieuw ontworpen door Daan Wildschut en uitgevoerd door Atelier Flos, was een exacte kopie van het oorspronkelijke werk.
Deze vervanging was een bewuste keuze om het kunstwerk te behouden voor toekomstige generaties, zoals in de tekst van source [2] staat: “...dat men destijds al van mening was dat Wildschut iets had ontworpen dat bewaard diende te blijven voor komende generaties.”
De Eerste Verweering
Na verloop van tijd bleek ook het tweede kunstwerk – ondanks de kwaliteit van de uitvoering – verweerbaar. In de jaren 2000 begon het mozaïek merkbaar af te brokkelen door weersinvloeden. Dit leidde tot de beslissing om het werk in 2012 volledig te verwijderen en in opslag te nemen voor restauratie.
De Restauratie en Het Project
Het Stichting Gevelmozaïek Martinushof
De restauratie van het mozaïek is een initiatief van de Stichting Gevelmozaïek Martinushof (STGMM). Deze stichting is verantwoordelijk voor het behoud van het kunstwerk en verzamelt fondsen om de restauratie en uiteindelijke terugplaatsing mogelijk te maken.
In 2012 werd de stichting formeel erkend als ANBI (Algemene Nederlandse Bijstandinstelling), wat betekent dat donaties aan de stichting belastingschrijfbaar zijn. Dit heeft geleid tot een toename van het draagvlak en het aantal donatoren. Een van de belangrijke sponsors was de gemeente Venlo, die in 2012 het kunstwerk volledig aan STGMM overdroeg, inclusief een subsidie van 50.000 euro voor restauratie en herplaatsing.
De Restauratiestap
De verwijdering en opslag van het mozaïek in 2012 was een voorbereidende stap voor de restauratie. Het werk is sindsdien in opslag en wordt nu gerestaureerd. Het doel is om het kunstwerk te herstellen in zijn oorspronkelijke toestand, met behoud van het historische en artistieke karakter.
Een van de uitdagingen voor de restauratie is het feit dat het mozaïek uit duizenden individuele elementen bestaat. Elk steentje moet zorgvuldig gereinigd, gecontroleerd en indien nodig vervangen worden. Aangezien het een historisch kunstwerk is, wordt er ook gelet op de gebruikte materialen en technieken van de oorspronkelijke uitvoering.
In 2020 werd een nieuw plan opgesteld door Studio Luidspreker, een Venlose PR- en communicatiebureau, om de restauratie en terugplaatsing te faciliteren. Dit plan richt zich op zowel de technische restauratie als de communicatie met de gemeenschap en de betrokken partijen.
De Cultuurhistorische Waarde
Een Nationaal en Regionaal Relic
Het gevelmozaïek van Daan Wildschut heeft niet alleen betekenis voor de stad Tegelen, maar ook voor de brede Nederlandse cultuurhistorie. In de “Waardestelling” uit 2010, uitgevoerd door het Nijmeegse bureau Van Meijel adviseurs in cultuurhistorie, wordt het kunstwerk omschreven als “een zeer interessant en kundig uitgevoerd kunstwerk van formaat”.
Het werk is een voorbeeld van wederopbouwkunst en symboliseert de rol van religie en zorg in de maatschappij. Daarnaast is het een uitzonderlijk groot gevelmozaïek, wat het uniek maakt in het Nederlandse landschap.
Het Draagvlak en de Toekomst
Het draagvlak voor de restauratie en terugplaatsing groeit. De stichting ontvangt steeds meer steun van de gemeenschap, zowel financieel als via bewustwording. Een kunstveiling in 2020 leverde bijvoorbeeld ongeveer 6.000 euro op voor het project.
Bovendien is de stichting vrijgesteld van aansprakelijkheid door de gemeente Venlo, wat betekent dat er geen juridische obstakels zijn voor de restauratie en terugplaatsing. Dit zorgt voor een stabiele basis voor de verdere ontwikkelingen.
De Rol van Atelier Flos en Daan Wildschut
De Auteur van het Kunstwerk
Daan Wildschut was meer dan een kunstenaar – hij was een wederopbouwkunstenaar die zijn werk richtte op zowel religieuze als sociale thema’s. Zijn glas-in-loodwerken en mozaïeken zijn overal in Limburg te vinden, vooral in kerkelijke gebouwen. Zijn werk is gekenmerkt door een duidelijke symboliek en een sterke religieuze uitstraling.
Voor het gevelmozaïek van Tegelen maakte Wildschut het ontwerp, maar liet de uitvoering over aan Atelier Flos. Dit toont aan dat hij zelf de ambachtelijke kant van het werk aan experts overliet, wat typisch is voor zijn werkwijze. Zijn rol was primair die van auteur, ontwerper en inspirateur.
Atelier Flos: Ambachtelijke Uitvoering
Atelier Flos, gevestigd in Tegelen, is sinds de jaren zestig een gerenommeerde uitvoerder van glas-in-lood en mozaïekwerken. Het atelier is verantwoordelijk voor het plaatsen van zowel het oorspronkelijke als het tweede kunstwerk in Tegelen. De technieken en materialen die zij gebruikten, zijn van grote kwaliteit en bewijs van het ambachtelijke karakter van het werk.
Het feit dat het atelier twee keer betrokken was bij de realisatie van het kunstwerk benadrukt de betekenis van het mozaïek voor de stad en de regio.
De Praktijk van Restauratie en Herplaatsing
Uitdagingen en Mogelijkheden
De restauratie van het gevelmozaïek is een complexe klus, die technisch en logistiek uitdagingen met zich meebrengt. Het werk bestaat uit duizenden individuele stenen die precies op hun oorspronkelijke plek moeten worden teruggeplaatst. De restauratie vereist ook het gebruik van historisch juiste materialen en technieken.
Daarnaast moet er rekening gehouden worden met de huidige situatie van het gebouw waarop het kunstwerk oorspronkelijk was geplaatst. Het verzorgingshuis Martinushof is in de loop der jaren heringericht, wat betekent dat de terugplaatsing van het mozaïek niet eenvoudig is. De stichting moet daarom ook logistieke en bouwkundige oplossingen vinden om het werk op een geschikte plek in Tegelen terug te brengen.
Financiële Aspecten
De restauratie en herplaatsing van het kunstwerk vereist een aanzienlijke investering. De stichting is afhankelijk van donaties, subsidies en sponsors om het project tot een goed einde te brengen. De gemeente Venlo heeft reeds een belangrijke bijdrage verleend, maar het doel is om het kunstwerk in de Tegelse gemeenschap terug te brengen, voor de toekomst en voor de bewoners.
Conclusie
Het gevelmozaïek van Daan Wildschut in Tegelen is een uniek en cultureel belangrijk kunstwerk dat de stad en de regio vertegenwoordigt. Het is ontworpen door een bekende wederopbouwkunstenaar, uitgevoerd door een gerenommeerd atelier en symboliseert zowel religieuze als sociale waarden. De restauratie en terugplaatsing van het kunstwerk vormen een belangrijk project voor de behouding van dit erfgoed.
De stichting Gevelmozaïek Martinushof speelt een centrale rol in de financiering en coördinatie van het project. De gemeenschap, lokale organisaties en sponsors zijn actief betrokken bij de realisatie. Het mozaïek is niet alleen een kunstwerk, maar ook een historische en culturele waardering van de wederopbouwperiode en de rol van religie en zorg in de maatschappij.
De restauratie is een complexe, maar noodzakelijke stap om ervoor te zorgen dat dit kunstwerk toekomstige generaties nog lang kan inspireren.