De geschiedenis van de Nederlandse tegelkunst is onlosmakelijk verbonden met de industriële ontwikkeling van steden als Delft en Rotterdam. Terwijl Delft vaak het centrum van de tegelproductie wordt genoemd, speelt Rotterdam een cruciale, soms ondergeschatte rol in de evolutie van de tegelbakkerijen. De laatste decennia van de Rotterdamse tegelproductie, met name rond de Schiedamsedijk en de Leuvehaven, vertegenwoordigen een unieke overgangsfase in de Nederlandse aarde- en keramische industrie. Deze periode, die loopt van de 17e eeuw tot de sluiting van de laatste bakkerijen rond 1866, leverde niet alleen functionele vloerbedekking, maar ook kunstzorgvuldig geschilderde tableaus die als historische documenten fungeren.
De focus op Rotterdamse tegels biedt inzicht in de technologische vooruitgang, de artistieke stijlen en de economische context van de 18e en 19e eeuw. Bedrijven zoals die van Willem van Traa en de opvolgende fabriek in Delfshaven hebben een erfgoed achtergelaten dat nu als waardevolle antiek wordt beschouwd. De overgang van traditionele productie naar meer gespecialiseerde ateliers resulteerde in een diversiteit aan decoraties, van landschappen tot interieurs van kruidenierswinkels. De huidige markt voor deze objecten toont aan dat de vraag naar authentieke, historische tegels hoog blijft, zowel voor restauraties als voor moderne inrichtingen die een klassieke uitstraling nastreven.
De Historische Context van de Rotterdamse Tegelbakkerijen
De wortels van de Rotterdamse tegelproductie reiken ver terug in de geschiedenis. Een van de meest bekende locaties was de tegelbakkerij aan de Schiedamsedijk en de Leuvehaven. Deze faciliteit, vaak aangeduid als "De Bloempot" naar een specifiek tableau dat in de gevel van het pand was geïntegreerd, heeft een lange geschiedenis die teruggaat tot circa 1675. Hoewel de naam "De Bloempot" niet als officiële bedrijfsnaam in de archieven voorkomt, is deze benaming verworven door de aanwezigheid van het specifieke muurtableau. Dit tableau, een werk van Carel Allard (1647-1707), bestond uit zes tegels in een configuratie van 6 bij 5 en bevond zich tot de afbraak in 1918 in de gevel van het bedrijf.
De eigendom van deze bakkerij veranderde meerdere malen door de eeuwen heen. In 1692 was Pieter Jansz Aalmis de eigenaar. Het bedrijf bleef honderd jaar lang binnen de familie Aalmis voordat het in 1790 werd verkocht aan Laurens Verwijk. Een volgende belangrijke overgang vond plaats in 1843, toen Willem van Traa de eigenaar werd. Onder zijn leiding werd een nieuw boekhoudingssysteem ingevoerd, wat wijst op een modernisering van de bedrijfsvoering. De productie van Willem van Traa duurde tot 1852, het jaar waarin het bedrijf zijn deuren sloot.
De overgang van de eeuwen bracht ook een verschuiving in de productielocatie en -stijl. Een deel van het personeel van het bedrijf van Willem van Traa verhuisde in 1851, samen met de sponsen (de mallen voor het drukken van de tegels), naar een nieuw opgerichte tegelbakkerij in Delfshaven. Deze verhuizing maakt de toeschrijving van specifieke tegels en tableaus soms moeilijk, aangezien dezelfde voorstellingen in beide productielocaties kunnen worden aangetroffen. De fabriek in Delfshaven, geassocieerd met Frederik Jacobus Kleijn (ook bekend als Piet Hein), nam de productie over en zette de traditie voort.
Artistieke Kenmerken en Stijlontwikkeling
De tegels en tableaus uit deze periode vertonen een rijke variatie aan decoratieve stijlen. Een van de meest opvallende kenmerken van de werken van Willem van Traa is de gebruikte nummering. Bij het bedrijf van Verwijk en later Van Traa werd een specifieke nummeringsmethode aangehouden: rechtsboven een letter en rechtsonder het rangnummer van de tegel. Dit systeem hielp bij de ordening van de productie en de identificatie van de verschillende onderdelen van een groter tableau.
Een ander kenmerkend element in de werken van Van Traa is de manier waarop de achtergrond van de landschappen is uitgewerkt. In veel van zijn werken is een nogal grof schuin gestreepte boomstam te zien, wat een herkenbaar stijlmiddelen is. De landschappen variëren van landschappen met boerderijen en toegangshekken tot interieurs van kruidenierswinkels. Een specifiek voorbeeld is het tableau van een kruidenierswinkel, geschilderd in paars en geel, bestaande uit 6 bij 8 tegels. Op de laden in dit tableau staan opschriften als "Zaat [anijszaad]", "stijfzel", "nagel", "caneel", "lakmoes" en "blauwsel". Boven de deur staat in spiegelbeeld het woord "kruideniers / waren". Dit type tableau fungeert als een historisch document over de dagelijkse handel en de goederen die in die tijd werden verhandeld.
Ook de landschappen tonen een evolutie in stijl. De werken van Willem van Traa uit circa 1845 tonen landschappen met een boerderij en een groot toegangshek, vaak met een duiventil. De ondergrond van deze landschappen verschilt; links is een golvende ondergrond zichtbaar, terwijl rechts een bolvormige ondergrond voorkomt. In de latere periode, na de verhuizing naar Delfshaven, verandert de stijl enigszins. De landschappen van de Delfshaven-fabriek, geassocieerd met Frederik Jacobus Kleijn, tonen een vrij schematische schildering. Een kenmerkend element is de trapeziumvormige ondergrond met gebouwen die zeer spits toelopende gevels vertonen.
De schilder Hendrik Dekker speelde een sleutelrol in de creatie van veel van deze tableaus. Omdat hij zowel bij het bedrijf van Van Traa als bij het bedrijf van Frederik Jacobus Kleijn werkte, is het soms onmogelijk om met zekerheid te bepalen bij welke bakkerij een specifiek tableau is vervaardigd. Dit maakt de toeschrijving van historische werken een complex proces dat afhankelijk is van details zoals de nummering, de stijl van de schildering en de specifieke kenmerken van de ondergrond.
Technische Specificaties en Materiaalkwaliteit
De technische aspecten van de Rotterdamse tegels zijn even belangrijk als de artistieke waarde. De meeste van deze antieke tegels zijn gemaakt van klei en zijn geglazuurd. De afmetingen variëren, maar een veelvoorkomende maat is 14 x 14 cm. De productie omvatte zowel enkelvoudige tegels als grotere tableaus die uit meerdere tegels bestonden, variërend van 2x3 tot 6x8 tegels.
De kwaliteit van de glazuur en de precisie van de schildering zijn indicatoren van de vakmanschap van die tijd. Bij de werken van Willem van Traa is de glazuur vaak helder en de lijnen scherp, hoewel er variatie is afhankelijk van de specifieke periode en de schilder. De overgang naar de Delfshaven-fabriek bracht subtiele veranderingen in de techniek met zich mee. De Delfshaven-tegels tonen vaak een iets ruwere, meer schematische stijl, wat mogelijk wijst op een andere productiemethode of een andere groep schilders.
De volgende tabel geeft een overzicht van de belangrijkste kenmerken van de verschillende productielocaties en periodes:
| Kenmerk | Willem van Traa (Rotterdam) | Delfshaven (Frederik Jacobus Kleijn) |
|---|---|---|
| Periode | ca. 1843 - 1852 | ca. 1851 - later |
| Stijl | Gedetailleerd, realistisch | Vrij schematisch, gestileerd |
| Ondergrond | Golvend of bolvormig | Trapeziumvormig met spitse gevels |
| Schilder | Hendrik Dekker (gedeeltelijk) | Hendrik Dekker (gedeeltelijk) |
| Kenmerkend motief | Kruidenierswinkel, boerderijen met toegangshekken | Landschappen met spitse gevels, schematische boomstammen |
| Nummering | Letter rechtsboven, getal rechtsonder | Vergelijkbaar systeem, maar soms lastig te onderscheiden |
Deze verschillen zijn cruciaal voor historici en verzamelaars die proberen de oorsprong van een specifiek werk te bepalen. De aanwezigheid van een specifieke nummering op de achterkant van de tegel kan een belangrijke aanwijzing zijn, hoewel de overgang van personeel en materialen de duidelijke scheidslijn soms vervaagt.
De Huidige Markt voor Antieke Rotterdamse Tegels
De vraag naar antieke tegels uit de Rotterdamse bakkerijen blijft sterk, zowel voor restauratieprojecten als voor moderne interieurs die een historische uitstraling wensen. De markt voor deze objecten wordt gedomineerd door gespecialiseerde leveranciers die zich richten op de herontdekking van oude vloeren en het verzamelen van losse tegels.
De prijzen voor deze antieke tegels variëren afhankelijk van de staat, de zeldzaamheid en de afmeting van de collectie. Een veelvoorkomende prijs voor antieke tegels ligt rond de € 129,95 per vierkante meter, hoewel dit kan variëren. Sommige collecties zijn beperkt in beschikbaarheid, met hoeveelheden die variëren van enkele vierkante meters tot meer dan twintig vierkante meters.
Een overzicht van de beschikbare collecties en hun prijsniveaus:
| Productcode | Beschrijving | Prijs (per m²) | Beschikbare Oppervlakte |
|---|---|---|---|
| 014 Patchwork Antiek | Antieke tegels | € 129,95 | 14 x 14 cm |
| B13 Oude Tegels | Antieke tegels | € 129,95 | 26 m² |
| C100 Antieke Tegels | Antieke tegels | POA (Price on Ask) | --- |
| C104 Oude Tegels | Antieke tegels | € 129,95 | 11,8 m² |
| C105 Oude Tegels | Antieke tegels | € 129,95 | 8,3 m² |
| C111 Antieke Tegels | Antieke tegels | € 129,95 | 13,7 m² |
| C115 Antieke Tegels | Antieke tegels | € 134,95 | 4,3 m² |
| C118 Antieke Tegels | Antieke tegels | € 129,95 | 17,6 m² |
| C130 Antieke Tegels | Antieke tegels | € 129,95 | 14 m² |
| C132 Antieke Tegels | Antieke tegels | € 129,95 | 11,7 m² |
| C16 Antieke Tegels | Antieke tegels | € 129,95 | 12 m² |
| C162 Oude Tegels | Antieke tegels | € 124,95 | 6,9 m² |
| C17 Antieke Tegels | Antieke tegels | € 129,95 | 8,3 m² |
| C173 Oude Tegels | Antieke tegels | € 129,95 | 15 m² |
| C179 Oude Tegels | Antieke tegels | € 129,95 | 21 m² |
| C18 Vintage tegels | Antieke tegels | € 129,95 | 7,4 m² |
De beschikbaarheid van deze collecties is vaak beperkt, wat de waarde ervan verhoogt. Leveranciers zoals Floorz zijn actief in het zoeken naar oude tegels en indrukwekkende antieke vloeren. Ze vinden zowel antieke cementtegels als keramische patroontegels, wat wijst op een brede variatie in de beschikbare materialen.
Restauratie en Behoud van Historisch Erfgoed
Het behoud van deze historische objecten vereist zorgvuldige restauratietechnieken. Veel van de oude tegels zijn gevonden in boerderijen en historische gebouwen, zoals de boerderij te Ruinerwold of de boerderij in Vijfherenlanden. De restauratie van deze tegels omvat het verwijderen van oude mortel, het reinigen van de glazuur en het herstellen van beschadigde delen.
Een belangrijk aspect van het behoud is de documentatie van de oorsprong. Veel van de tableaus zijn gedocumenteerd in musea zoals het Historisch Museum Rotterdam en het Nederlands Tegelmuseum in Otterlo. Deze instellingen bewaren de collecties en zorgen voor de educatieve waarde van deze objecten. De aanwezigheid van specifieke jaartallen op de tegels, zoals het jaartal 1843 op het tableau van de kruidenierswinkel, helpt bij het vaststellen van de historische context.
De restauratie van een volledige vloer met antieke tegels vereist ook aandacht voor de ondergrond en de kleefmiddelen. De keuze van de juiste mortel en de manier van leggen zijn cruciaal voor de levensduur van de vloer. In veel gevallen worden de oude tegels gebruikt als accenten in moderne ruimtes, waarbij de historische waarde wordt benut zonder de volledige vloer te moeten herstellen.
Conclusie
De Rotterdamse tegelbakkerijen, met name die van Willem van Traa en de opvolgende fabriek in Delfshaven, vormen een belangrijk hoofdstuk in de geschiedenis van de Nederlandse tegelkunst. Van de 17e eeuw tot de sluiting rond 1866 hebben deze bedrijven een rijk erfgoed achtergelaten, variërend van eenvoudige vloertegels tot ingewikkelde, geschilderde tableaus. De overgang van de productie van Willem van Traa naar de fabriek in Delfshaven illustreert de dynamiek van de industriële ontwikkeling en de verplaatsing van vakmanschap.
De huidige markt voor deze antieke tegels toont aan dat de vraag naar historische objecten hoog blijft. De prijzen variëren afhankelijk van de zeldzaamheid en de staat van de collecties. Voor verzamelaars en restaurateurs is het essentieel om de specifieke kenmerken van de verschillende productielocaties en periodes te begrijpen, zoals de nummeringssysteem, de stijlen en de materiaalkeuze.
Het behoud van dit erfgoed is niet alleen van belang voor de historische documentatie, maar ook voor de moderne toepassing in interieurontwerp. De unieke stijlen van de Rotterdamse tegels, met hun gedetailleerde landschappen en interieurs, bieden een onmiskenbare esthetische waarde die moeilijk te evenaren is met moderne producten. Door de zorgvuldige restauratie en de juiste toepassing kan dit historische erfgoed een blijvende rol spelen in de hedendaagse bouw- en interieurindustrie.