Het leggen van tegels in de specie is een ambachtelijke aanpak die in vele situaties wordt toegepast, met name bij het werken met oude tegels, ongelijke diktes en natuursteen. Deze methode is populair bij traditionele en historische renovaties waarbij een duurzame en solide vloerafwerking gewenst is. In dit artikel geven we een overzicht van de techniek, de voordelen en nadelen, de juiste materialen, mogelijke tips voor zelfbouwers en beoordelingen van betrouwbaarheid van de informatie in de betrokken bronnen.
Tegels in de specie leggen: wat is dat?
Het leggen van tegels "in de specie" betekent dat de tegels worden aangebracht op een nattig cementmengsel (ook bekend als metselspecie of mortelbed), waarover direct geen afwerkbepanning of cementafwerking komt. In tegenstelling tot het leggen in lijm, waarbij het tegeloppervlak direct met een specifieke lijm word vastgezet op een droge ondergrond, werkt de speciemethode een truc die het vaste werkstuk (de tegel) en de basisvloer combineert tot een geïntegreerde constructie.
De term 'specie' komt uit de bouwpraktijk en verwijst naar een mix van zand, cement en water, vaak verving door hechtmiddelen zoals trasscement, om een vast, maar nog stromend mengsel te verkrijgen. Deze methode is geschikt voor tegels met ongelijke dikte, zoals plavuizen, gerectificeerde tegels, marmer, of leisteen, waarin het dus fijn is om extra ruimte te hebben voor ongelijkheden. Tegels in de specie worden dan ook vaak gebruikt bij oude vloeren met grof werk of bij het werken aan natuursteen die niet al te glad is of ongelijk maatjes of diktes heeft.
Toepassing van tegels in de specie
Bij traditionele en oude vloeren
Tegels in de specie worden vaak gekozen bij de herinstallatie van oude tegelvloeren, omdat deze methode historisch nauw verwant is aan de traditionele tegellegmanieren. Deze techniek is vooralsnog gecombineerd met het ouderwetse metselwerk en kan worden toegepast wanneer de oude vloer structuur niet volledig wordt verwijderd. Ze worden geadviseerd wanneer er sprake is van plavuizen of gerectificeerde tegels met onregelmatige diktes.
Volgens Rasenberg Tegelwerken en Tegelzettersgilde is het leggen in de specie ook gebruikelijk bij het verwerken van natuursteen- en marmervloeren, met name wanneer deze vloersen niet glad of gecorrigeerd zijn. Deze methode is populair bij restauratieprojecten en bij oude woningen die volledige verjonging ondergaan.
Bij vloer verwarming en zwevende vloeren
In sommige gevallen, zoals bij het leggen van vloer verwarming of het aanbrengen van speciale isolatielaag, kan het leggen in de specie uitmonden in een zwevende vloer. Bij deze uitvoering is er geen direct contact met de ondergrond, waardoor isolatie lagen goed afgebakend kunnen worden. Dit kan voordelig zijn voor warmte- en akoestische isolatie in moderne woningen.
Tegelzettersgilde noemt dit uitgebreid aan in hun publicatie over ouderwetse metselaarstechniek, waarbij ze ook benadrukken dat niet alle vloeren geschikt zijn voor deze methode. Voor oudere of minder stabiele constructies is het aanleggen in specie juist een uitkomst om extra druk of bewegingen van de vloer te compenseren. Echter, in moderne nieuwbouw of bij zeer stabiele betonafwerkingen, is het uitgeraad om aandacht te besteden aan de juiste stabiliteit en vochtwerendheid van de ondergrond voor leggen in specie.
Vergelijking met leggen in lijm
Vanuit het perspectief van sterkte, duurzaamheid en toepassingsgebied is het leggen in specie over het algemeen geschikt voor:
- Tegels boven 60×60 cm geen toepassingsmogelijkheden zijn (beperkt vanwege haalbaarheid van het nattig mortelbed)
- Zeer dikke of gedeukte (oneven) tegels waardoor het ondoorgestane leggen in lijm problematisch kan zijn
- Vloeren die al bestaan en opnieuw gemaakt willen worden met minimal storting van beton of bestaande vloerafwerkingen
Een nadruk op zowel vloeren met vochtproblemen en in combinatie met isolatiematerialen. In tegenstelling tot lijm, dat meestal op droge betonafwerking of zandcementsvloeren wordt aangebracht, vermindert de speciemethode het risico op vochtcondensatie door een vrijere opbouw waarin vocht kan verdampen.
Werkwijze van het leggen in specie
Het leggen van tegels in specie eist wel expertise en veel oplegtechniek. De voorgeschreven werkstappen zijn:
Voorbereiding van de ondergrond
- De ondergrond dient schoon, vrij van vuil en vochtkan krankzinnig zijn.
- In lichte natuursteen kan vuil leiden tot vlekken, dus bijzondere aandacht vereist.
- Kalkige vloeren of betonnen lagen kunnen vóóraan in specie worden aangebrand door een mengsel van water en cement, met name als gevoelige soorten betrokken zijn.
Voorbereiden van het speciebed
- Gebruik trasscement voor het aanbrengen van een betrouwbare specie.
- Het mengsel moet nat zij, maar geen slierten of waterplassen.
- Vóór het leggen moeten tegels enkele dagen acclimatiseren om de vochtbalans te bewaren.
Leggen van de tegels
- Tegels worden met vellen of zonder voeg aangebracht in een lage hoek op een laag speciebed.
- Zorg voor enkele millimeters speling rondom de muren (meestal 5–10 mm) om zinkingsruimte en vochtbedrijf te vermijden.
- Dilitatievoegen moeten rechttrekken vanaf de ondervloer naar de tegelvloer.
Afwerken
- Als de tegelvloer is gelegd, wordt een ademend afdekvlies gebruikt om natte vochtresten te laten verdampen zonder vocht opslag.
- De vloer wordt uiteindelijk met voegmortel afgewerkt. Let op droog-voegmengeltechniek.
Materialen en kwaliteitsaspecten
Cementklasse
Volgens een lesreeks van een opleidingswebsite gebruikt men een CEM I 42,5 R klassen cement voor het aanmaken van de specie. Hierbij werd een quiz afgewerkt met antwoorden van het lesmateriaal.
- Vette specie = te veel water.
- Goede speciehechting wordt getest door een "ligproef" of "hangproef", waarbij de tegel of kalksteen in het mortelbed neergelaten wordt en vasthoudt.
Trasscement en flexibiliteit
Voor tegelleggen in specie wordt trasscement aanbevolen, vooral bij natuursteen tegelvloeren. Bij natuursteen is het belangrijk te werken met flexibele en vochtbestendige mortels of lijm. Flexibiliteit is nodig om bewegingen te compenseren en zonder scheurrisico te kunnen werken met gevoelige soorten.
Tip en tricks voor zelfbouwers met betonvloer
Een forumsdeelgenoot deelde aanwijzingen over het leggen van tegels in specie op een bestaande betonvloer. Haar werkplan was:
- Aanbranden van de betonnen vloer met een speciemengsel + water (mengsels uit beton en deklaag in drie verdikkingen)
- Storten van een 4 cm zandcementsvloer
- Aangebrengen van tegels met een mengsel van cement en water
Deze manier zou betrouwbaarder zijn dan het leggen in lijm, met name als er een beetje oog is voor het zand/waterverhouding. Je dient er echter voor te zorgen dat voldoende acclimatizingstijd is na storting en voor leggen. Te snel leggen kan leiden tot vochtpsoriasis of losliggende tegels na droogtijd (zie aandacht van Tegelzettersgilde over tekken en voegproblemen in losgelegde vloeren binnen een jaar).
Veelvoorkomende faalpunten
1. Fout bij mortelbedconstructie
- Te droog of te nat mortelbed leidt tot ongelijk of scheurgevoelige basisvloeren.
- Niet voldoende controle op het aantal spelingen tussen tegels, leidend tot voegproblemen of zettingen.
2. Te snel leggen of droog tijdgebrek
- Tegels leggen vóóraan de specie droog is leidt in sommige gevallen tot losliggen of evenwichtsproblemen.
3. Nalatendheid in overgangspunten
- Niet zorgen voor voldoende spasering rond muren of waar dilitatie en voegen op elkaar botsen, leidt tot scheurvorming.
4. Onbevlekte ondergrond
- Niet voldoen aan schoonmaakprocedures van de betonvloer of het aanbrengen van een reinigingsfilm, leidt tot vlekken of verkleuringen in de tegels.
Samenvatting
Tegels leggen in de specie is een ambachtelijke methode die zijn voordelen biedt bij traditionele vloerafwerkingen, natuurstenen vloeren, plavuizerwe ten, of gerectificeerde tegel- en parkettoepassingen. Deze methode vereist echter aandacht voor juiste materialen als trasscement, en een sterke focus op zowel schoonmaak als acclimatisering van de tegels en de ondergrond. Vanwege de technische kwaliteit en de solide opbouw is het leggen in de specie geschikt voor oudere woningen, restauratieprojecten en ruimtes waar speciale aandacht voor stabiliteit of vochtwerendheid nodig is.
Tegelleggen in de specie vereist zorgvuldig toezicht en kennis van de procedure, wat uitlegt waarom professionals er vaak voor kiezen in tegenstelling tot de meer eenvoudige (maar snellere) methode van leggen in lijm. Voor eindklanten is het raadsel dat of deze methode voor hen geschikt is op basis van budget, technische omstandigheden en ambachtelijk expertise.
Conclusie
Tegels in de specie leggen is een oude, maar nog steeds relevante methode in het veld van vloerafwerkingen. Zij is zeer geschikt voor traditionele en historische renovaties, met name wanneer gebruikgemaakt wordt van natuursteen, oude plavuizen of ongekalibreerde tegels. Met het juiste verloop van stappen, juiste materialen en een ervaren hand, kan dit leiden tot een solide en duurzame oplossing die op de ondergrond of de structuur van de woning inwerpt. Voor zelfdoeners kan het een uitdaging zijn, maar met de juiste handleiding en toezicht is het een haalbare opdracht waarmee u tot een mooi en betrouwbaar resultaat kunt komen.